شرح کاروانسرای مزینان

این بنا از خارج دارای یک پلان مستطیل شکل است که اضلاع شمالی و جنوبی آن طولانی تر از از اضلاع شرقی و غربی آن است. ورودی بنا در میان یک ایوان رفیع واقع شده که این ایوان در ضلع شمالی بنا قرار دارد، در طرفین ایوان سه طانما واقع شده است که طاق های وسطی و آخرین به صورت مربع می باشند. حال اینکه طاق نما های طبقه اول به صورت مستطیل بوده و طاق نما های طبقه همکف دارای قوس جناغی بوده و طاق نما های طبقه دوم دارای قوس هلالی بوده که از طریق ورودی باریکی که این این قوس هلالی روی آن زده شده به طاق های آن راه پیدا می کند. در طریفن این طاق نما ها در هر طرف یک غرفه دو طرفه وجود دارد که هر یک دارای طاق نما و قوس های جناغی هستند.از انتهای دیوار غرفه ها در طبقه اول دو درگاهی به اتاق پشت غرفه ها نور می دهند. قوس این درگاهی ها هم هلالی است، در طرفین این غرفه ها نیز در هر طرف پنج غرفه در طبقه همکف  وجود دارد که در دیوار انتهایی هر کدام از غرفه ها دو روزن (نورگیر)مستطیل شکل 10*20 است که به غرفه های پشت تاق ها  نور می دهند.

سر در ورودی کاروانسرا

در داخل ایوان بالای سر در کتیبه ای مربع شکل به ابعاد 1*1 متر وجود دارد ودر داخل قاب ورودی در روی هر لچکی لوح مستطیل شکل به ابعاد تقریبی 60*25 cm نصب بوده است.

که هم اکنون در میراث فرهنگی سبزوار از یکی از آنها نگهداری می شود، لوح بزرگ وسطی و لوح سمت راست از جنس سنگ مرمر سفید و لوح سمت چپ از جنس سنگ خاکستری رنگ است.

وضعیت داخلی

ورودی بنا در انتهای ایوان واقع شده که315cm عرض و 450cm طول دارد، درب چوبی کاروانسرا بوسیله پاشنه گرد های فلزی به پایین و پاشنه گرد های قطور چوبی در بالا در وسط ورودی مستقر شده است. طاق ورودی اندکی از قوس آن بالاتر رفته و بصورت هلالی است، بعد از ورودی به هشتی بنا می رسیم که به صورت مربع ساخته شده است. در طرفین هشتی دو غرفه با دهانه های باز ساخته شده و از انتهای هر غرفه درگاهی کوتاه وباز به اتاق های پشت غرفه ها راه دارد، در پای دیوار های غرفه ها سکوهای پهن به ارتفاع 80cm از زمین قرار گرفته اندو از رو ی سکو های شمالی غرفه های کوچک و کوتاهی به پشت تاق نمای کوچک چسبیده به ایوان میرسد.بعد از غرفه ها درگاه های بلندی در طرفین وجود دارند که هر دو با راه پله ای باریک به بام راه دارند در هر کدام 15 ردیف پله وجود دارد. بعد از هشتی به راهرو داخل ایوان شمالی داخل کاروانسرا می رسیم ، در هر طرف راهرو دو طا ق نمای بلند به بلندی ایوان روی سکویی به ارتفاع 1m از زمین قرار گرفته اند. بالای ورودی و غرفه های طرفین هشتی دارای دهخانه های باز هستند به نظر می رسند سقف هشتی و راهرو به وسیله چهار تویزه به پنج قسمت تقسیم شده و نحوه پوشش هر قسمت با قسمت دیگر متفاوت است.بعد از عبور از راهرو به ایوان بلند داخلی کاروانسرا می رسیم این ایوان دارای تاق بلندی است. در طرفین ایوان، هر طرف سه ایوانچه وجود دارد که در انتها به اتاق های پشت راه دارد .

ضلع جنوبی کاروانسرا مثل ضلع شمالی ساخته شده با این تفاوت که به جای هشتی دارای ایوان واتاق صلیب شکل انتهایی است .  اضلاع شرقی و غربی کاروانسرا هر کدام شش ایوانچه دارد که به اتاق های کوچک مربع شکل پشت خود راه دارند.

حیاط (داخل کاروانسرا)پلان مستطیل دارد. در هر گوشه حیاط یک ورودی به به تالار ستون دار عقب (اصطبل) راه دارد که پلان حیاط در کل با این ورودی ها به صورت یک هشت ضلعی در آمده است. در هر گوشه (مقابل ورودی) چهار ستون با هم تشکیل یک چهار طاقی را داده است و سکویی را در میان گرفته است. از هر ورودی سالن هایی (شتر خوانها)به شرق و غرب و شمال و جنوب (در پشت اتاق های حیاط)کشیده شده است. هر سالن دارای سکوهایی (بارانداز ها)میباشد که با ارتفاع از کف اصطبل قرار گرفته اند و برای ورود به این سکو ها به جای پله از سه آجر که بصورت عرضی و قدری از سطح سکو بیرون آمده استفاده می شود.

کتیبه ها

کتیبه کوچک سمت چپ: مطابق فرمان جهان مطاع در سنه حوت صحان ایل خیریت دلیل این کاروانسرای مزینان را جناب مستطاب فخامت نصاب عمده و الاعیان وزین الاخاصم والارکان حاج محمد علی آقا مرحمت و غفران پناه حاج علی نقی تاجر کاشانی قربه الی الله و طلب العرضات تعمیر نمود که اسباب راحت و رفاهت حال زائرین براین سبیل فراهم آید، لهذا برای اطلاع زائرین در این لوحه حک که اجازهای از زائرین دعا برین در حین ورود وخروج کاروانسرا و بینوایان بارکان شرح مطالح حرام من ظلم فاحشی است از خاصه بقال و علافی که در دالان کاروانسرا کسب میکند ، بهیچوجه حقی ندارد که احدی را در خرید به بهانه اجاره دکان یا جبهه دیگر مجبور کند و از خرید چیزی از خارج ممنوع نماید هر یک از زائرین بخواهند از خارج چیزی ابتیاع نمایند ابتدا کاروانسرا اجازه ندارد وکان ذلک تحریر فی شهر ذیحجه.(1318)

کتیبه سمت راست: بسم اله تعالی بانی تعمیر بر این تجدید بنیاد که خیرات ابدی می باشد. توفیق مزید آثار جناب اشرف الحاج والتجار حاج علی نقی تاجر کاشانی و احیا و جاری گردید.(1283)

کتیبه بزرگ بالای سر در : قال الله  تبارک و تعالی مثل الذین ینفقون فی سبیل الله کمثل حبه الی اخرجه ...

باعث بر تحریر ارقام میز آنکه در ایام دولت کامرانی اعلیحضرت پادشاه ججاه قال اله السلطان بن السلطان بن سلطان مروج ومذهب ائمه اثنی عشر با اخلاص امیر المومنین حیدر ،

شاه عباس الثانی الموسووی الصفوی بهادر خان خلا اله ملکه عالیجناب وعزت پناه صفت مستغنی الا لقابی طایف بیت الله الحرام زاید الرکن المتام وحاج الحرامین الشرینین حاج محمد طالب ولد مرحمت ومغفرت پناه جنت آرامگاه المستقرق فی بحار رحمه الغنی ربه حاج معین الدین محمد اصفهانی توفیق بنای این رباط مبارک کثیر الفیض یافت این رباط عظیم به روح پر فتوح ولد خواهریه نمود قربه الی اله تعالی فی سنه اربع سیتسن (1064) بعد الف کتیبه محمد زصا امامی (خطاط وخوشنویس دوره صفوی )

آب انبار کاروانسرای مزینان

در مقابل ورودی اصلی در فاصله 15 متری قرار گرفته است . در حال حاضر شبیه بازار وحجره احداث گردیده که دو جانب ورودی ومحوطه اطراف مخزن آب انبار را فرا گرفته است .سر در نسبتا رفیع بوده ودرارای قوس جناغی می باشد که بعد از یک فرو رفتگی به شکل ایوان ورودی مایل آب انبار شروع می شود این ورودی لز طریق پله به سکویی به عرض 1.5 متر سپس از طریق شش پله دیکر به سکوی بعدی ومجددا بعد از  شش پله دیگر به سکوی بعدی و ومجددا بعد از  شش پله دیگر به پاشیر 

منتهی می شود محوطه پاشیر چهار گوش بوده وچهار گوش تزئین یافته ویک برجستگی  ستاره ای شکل در قسمت انتهائی آن دیده می شود دو جانب ورودی بسیار ساده بوده واز ردیف های موازی آجر تشکیل شده است در طرفین ورودی دو سکو تعبیه شده که لبه بیرونی آن به تبعیت از سکو های ورودی کاروانسرا گرد ودایره شده است . بر پیشانی طاق هلالی ورودی آب انبار کتیبه ای از سنگ سبز رنگی به شکل مستطیل وطاق وار دیده می شود که تاریخ سال 1297 را نشان می دهد برروی مخزن آب انبار دو پوشش آنها به صئرت دو گنبد کم ارتفاع به صورت بر جسته دیده می شود وروی آنها با آجر فرش شده است دو بادگیر تزئینی در دیوار انتهائی تعبیه شده که بر زیبائی منظره کاروانسرا افزوده است .شکل باد کیر ها مستطیل است که دو ظلع شرقی وغربی هر کدام دو جشمه با قوس هلالی ودر دو ظلع شمالی وجنوبی سه چشمه تعبیه شده وبالا و پائین چشمه ها به وسیله ردیف هایی آجر تزئین یا فته است واین تزئینات در قسمت بالا در رخ بان بنا با یک جلو آمدگی بوسیله کنگره ای  بطورافقی وعمودی از آجر سایه روشن مطبوعی به آن بخشیده است.

قدمت:

 با توجه به سبک خاص بنا که قابل مقایسه با دیگر کاروانسرا های این منطقه است وداشتن ایوان های قرینه در مقابل هم دیگر وغرفه ها و تاق نما های جناقی این بنا را مربوط به دوران صفویه است .